Τετάρτη, 21 Ιανουαρίου 2015

Ενισχυτικά και λόγοι εξαρτήσεων.

Η κακή, μάθηση-επαναληπτική συμπεριφορά, είναι καθαρό αποτέλεσμα μιας ‘’δόλιας’’ ευχαρίστησης. 

Με τον όρο ‘’δόλια’’, εννοώ εκείνη την απολαυστική* αίσθηση η οποία πολύ απλά κακομαθαίνει και σε βάθος χρόνου αποβαίνει επιζήμια. Εθίζει.

Θα μπορούσε να είναι η επήρεια του αλκοόλ στο αίμα που κάνει το κεφάλι να φαντάζει μεγαλύτερο και τα προβλήματα λυμένα ή έστω λιγότερο αιχμηρά, μα για αυτή που μιλώ, δεν είναι τόσο προβλέψιμη-αναμενόμενη. Είναι θα την έλεγα πονηρή.

Θα μπορούσε τότε για παράδειγμα να είναι το κέρδος σε ένα τυχερό παιχνίδι ή το φιλί κάποια νύχτα μιας τυχαίας ‘’περίπτωσης’’ εξαιρετικής, που μοιάζει να είναι ‘’λαχείο’’. Θερμό ολοκόκκινο. 

Αυτά τα δύο ναι, πράγματι θα μπορούσαν να είναι, γιατί η πράξη του υποκειμένου δεν είχε εκ των προτέρων προδιαγεγραμμένο αποτέλεσμα.

Εδώ είναι το μεγάλο μυστικό. 

Η ευχάριστη έκπληξη- η επίτευξη προσδοκίας κατόπιν μιας κάποιας σκέψης.

Ο δράστης δρα προσπαθώντας, ελπίζοντας, επιδιώκοντας το ευκλεές γεγονός που δεν είναι τίποτα άλλο από την μη σίγουρη επιτυχία. Η προσπάθεια τον καθηλώνει τον εθίζει, τον ‘’τραβάει’’ από τα μαλλιά. Τον κάνει να θέλει και πάλι. Πιο απλά δεν λέγεται.

Το δεδομένο αποτέλεσμα, έχει ομορφιά την εκ των προτέρων γνωστή την αναμενόμενη, τη στερούμενη έκπληξης, την με τον καιρό φθίνουσα -σε περιπτώσεις που δεν αφορούν ουσίες διότι δεν μιλάμε για αυτές-, ενώ το άλλο, εκείνο της ακανόνιστης προσφοράς (της τύχης ενδεχομένως) εμπεριέχει και την γλύκα της επιτυχίας.

Την ικανότητα του κυνηγού θα μπορούσαμε -ελαφρώς παρεκκλίνοντες- να πούμε.

Πίσω από την λέξη ικανότητα χωράνε και πολλές άλλες.

Τέχνη, γνώση, ιδιαιτερότητα αντιμετώπισης μιας συγκεκριμένης κατάστασης και προεκτείνοντας στο όριο φτάνουμε στην ‘’ευρύτερη’’ κοινωνική αποδοχή. Το εύρος της οποίας μπορεί να ποικίλει, οριοθετούμενο από το στενό κύκλο του δράστη έως όπου δη..

Καμάρι λοιπόν, φανερό ή ακόμα και κρυφό.

Ας δούμε το σχήμα:

Ενίσχυση
Θετική

Αρνητική

Επιβράβευση
Μόνιμη-Αναμενόμενη
Τυχαία-
Μη αναμενόμενη
Μόνιμη-Αναμενόμενη
Τυχαία-
Μη αναμενόμενη
Αποτέλεσμα
Θετική ενίσχυση συμπεριφοράς
Θετική ενίσχυση συμπεριφοράς
Αρνητική ενίσχυση συμπεριφοράς
Αρνητική ενίσχυση συμπεριφοράς


Προκείμενου να ενισχύσουμε μία συμπεριφορά την επιβραβεύουμε. Λογικό και γνωστό τοις πάσι.

Κάνει ένα παιδί μία καλή πράξη παίρνει μια σοκολάτα.  

Ένας υπάλληλος μία ορθή επιλογή και ο εργοδότης δηλώνει το καλώς έχει, με ένα χρηματικό –ενδεχομένως- μπόνους ή δύο λόγια καλά.

Το παιδί και ο υπάλληλος, βρίσκονται σε διαφορετικό επίπεδο ο καθένας, αλλά στην ίδια μοίρα, καθώς επιθυμώντας μια εκ νέου επιβράβευση επαυξάνουν τις προσπάθειές τους προς την ίδια κατεύθυνση. Καθημερινά συμβαίνει.

Όλοι θέλουμε να είμαστε αρεστοί.  Θα έλεγα ότι είναι μέσα στα γονίδια όλων μας η απόλαυση της αποδοχής του εαυτού μας. Η επιβράβευση! Εκεί στηρίζεται το γεγονός.

Σε αντίθετη περίπτωση (αρνητική ενίσχυση. Βλ. σχέδιο) συμβαίνουν τα ανάποδα. Η περικοπή μισθού επί παραδείγματι σε μία λαθεμένη επιλογή του υπαλλήλου ή η τιμωρία, μιλώντας για τρόπο άμεσο, (κάποιος έμμεσος θα ήταν η λεκτική επίκριση του υπαλλήλου ή στέρηση προνομίων –παιχνίδι- για το παιδί), μειώνουν τη συχνότητα της πράξης που δε είναι πρέπουσα ή αρεστή.

Και εδώ τα αποτελέσματα είναι ομοίως προβλέψιμα.

Το ερώτημα που ενσκήπτει είναι το εξής: Τι επιφέρει το καλύτερο δυνατόν αποτέλεσμα; (Ρίχνουμε μια ματιά στον πίνακα επιλέγοντας τη θετική ενίσχυση)

Μπορούμε να διαλέξουμε μεταξύ της αναμενόμενης επιδοκιμασίας και της τυχαίας.

Μπορείτε να φανταστείτε;

Τα αποτελέσματα των πειραμάτων δείχνουν ότι σε κάθε περίπτωση η τυχαία επιδοκιμασία είναι αποτελεσματικότερη. Η μη αναμενόμενη επιβράβευση έχει καλύτερα αποτελέσματα, καθώς ‘’επιβάλλει’’ στο υποκείμενο να δρα συνεχώς, αναμένοντας.

Ας επιστρέψουμε.

Εάν ο εθισμένος στον τζόγο γνώριζε πότε θα κερδίσει και πότε θα χάσει, είναι πολύ πιθανόν να έχανε-γλύτωνε το μεγαλύτερο μέρος της εξάρτησής του. Η αγωνία, η επιθυμία, η προσμονή, η ελπίδα, το άγχος της ενδεχόμενης επιτυχίας-αποτυχίας, θα έλειπαν, με αποτέλεσμα τη μείωση των εθιστικών παραγόντων. Ας μη λησμονούμε ότι όλα τα προαναφερόμενα έχουν να κάνουν με το μέγεθος της απόλαυσης σε περίπτωση επίτευξης του στόχου. Με την τελική λύτρωση της πολυαναμενόμενης επιτυχίας.

Δεν θα πρέπει να λησμονούμε ότι ο άνθρωπος που τζογάρει -γενικώς- δεν το κάνει μονάχα για το κέρδος αλλά και όλα τα συναισθήματα που μόλις αναφέραμε. 

Απολαμβάνει τη τελική επιβράβευση.

Ομοίως και ο εραστής -επί παραδείγματι- θέλει να φαίνεται καλός στα μάτια της ερωμένης του. Ο λόγος δεν είναι άλλος από αυτή την επιβράβευση, δεν είναι τίποτα άλλο έξω από την ικανοποίηση ενός εγωισμού μέσω του ''είσαι ο μόνος'' ή του ''είσαι ο καλύτερος''. 

Εκείνη λοιπόν η γυναίκα-ερωμένη δεν έχει παρά να επιβραβεύει με τον τρόπο που κρίνει καλύτερο τις πράξεις του άντρα που τις αρέσουν καλύτερα και αυτός με σχεδόν μαθηματική ακρίβεια θα επαναλαμβάνει τις πράξεις του με σκοπό την απολαβή της ευμένειας- αποδοχής της. 

Τόσο απλά!

Κάθε επιβραβευόμενη συμπεριφορά κάνει το υποκείμενο που απολαμβάνει αυτής να επιτείνει τη δράση του προς την ίδια κατεύθυνση. Είναι η φυσιολογία του ανθρώπου.

Ως επιβράβευση εκλαμβάνεται ακόμα και η ''χαρά'' του φίλου, της φίλης. Το κούνημα της ουράς του ζώου επίσης, καθώς μας κάνει να θέλουμε να το χαϊδέψουμε κι άλλο ώστε να εξακολουθεί να μας κουνά την ουρά του!

Το σίγουρο είναι χρειάζεται μια αλλιώτικη ματιά σε κάθε μας εξάρτηση. Μία ματιά η οποία θα μας φέρει σε θέση να κρίνουμε από το ‘’επάνω σκαλί’’ τους λόγους της συμπεριφοράς μας. Τελικά η εξήγηση πολλών ενεργειών δεν και τόσο κρυφή ή μυστήρια εάν προτιμάτε, καθώς αρκεί ο μίτος της Αριάδνης από την ανάστροφη μεριά δεμένος.

Από το όφελος δηλαδή, προς την ουσία της ανάγκης της στη ψυχή μας.

Πολλές πράξεις μας είναι απόρροια μια υποχρέωσης που ουδέποτε ευθέως μας υποχρέωσε. Αξίζει τον κόπο να σκεφθούμε.